Философски факултет Пространството като проблем на философия на културата


IV.2. Òåõíèöèçèðàíå íà ïðîñòðàíñòâîòî è ïîçíàâàòåëíàòà ìó èíòåðïðåòàöèÿ



страница5/9
Дата04.01.2018
Размер1.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

IV.2. Òåõíèöèçèðàíå íà ïðîñòðàíñòâîòî è ïîçíàâàòåëíàòà ìó èíòåðïðåòàöèÿ
Òåõíèöèçèðàíåòî íà ïðîñòðàíñòâîòî ìîæå äà ñå îïðåäåëè, êàòî ïîñëåäâàù åòàï íà êîíöåïòèðàíåòî ìó. Îáèêíîâåíî, â òàçè íàñîêà, òåõíèöèçèðàíåòî íàìèðà èçðàç, êàòî åäíà çàâúðøâàùà ãî ñèíòåçà. Ðàçãëåæäàíî â òîçè êîíòåêñò, òî ðåëàöèîííî ñå ñâúðçâà ñ ïîçíàâàòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ. Ïî òîçè íà÷èí, ñå èçâåæäàò íà ïðåäåí ïëàí âúïðîñè - çà âðåìåòî, ïîëîæèëî íà÷àëîòî íà òåõíèöèçèðàíåòî, çà ïðèíöèïèòå, âîäåùè çà îñúùåñòâÿâàíåòî ìó, êàêòî è çà ïðåõîäà êúì ïîçíàâàòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî. Îòãîâîðèòå íà òåçè âúïðîñè, îïðåäåëÿò çàäà÷àòà íà òàçè ãëàâà - àíàëèç íà òåõíèöèçèðàíåòî è ïîçíàâàòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî, êàòî ñàìîñòîÿòåëíè ôîðìè è ìîäåëè íà êóëòóðàòà.

Техницизирането на пространството се явява съществен проблем на съвременното мислене. Неговата пряка връзка, посредством символиката с проблема за научността налагат анализирането му в контекста на философия на културата. Нещо повече: тази насока на анализ, трябва да обоснове осъществения преход от “органичен към механичен тип”92 на интерпретация на пространството.

Êàòî òåðìèí, òåõíèöèçèðàíåòî ïðîèçõîæäà îò ãðúöêîòî òåõíå, ñìèñëîâî îïðåäåëÿíî êàòî ïðèäîáèâàíå íà êîìïåòåíöèÿ, â ïðîòèâîâåñ íà èíñòèíêòèâíèòå, âðîäåíè ñïîñîáíîñòè /ôюсèñ/. Èìåííî êàòî ïðèäîáèòà, êóëòèâèðàíà êîìïåòåíöèÿ, ÷åñòàòà ìó óïîòðåáà ñå ñâúðçâà ñ íåïîñðåäñòâåíîòî îâëàäÿâàíå è èçìåíåíèå íà ñâåòà.  òàçè âðúçêà, òåõíèöèçèðàíåòî ñå ïðåäèñïîíèðà êàòî êóëòóðíà äîìèíàíòà, ïðÿêî îòðàçÿâàùà ñóáåêòèâíèòå ñòðåìåæè è äåéñòâèÿ. Îñíîâàíèå çà òîâà, ñå ÿâÿâà ñúùíîñòíîòî è ïðåäè âñè÷êî ôóíêöèîíàëíî çíà÷åíèå íà êóëòóðíàòà äîìèíàíòà, êàòî ïðåäñòàâÿùа êàðòèíàòà íà ñâåòà, îïðåäåëÿùà ñèñòåìà îò öåííîñòè, èäåè è öåëè, è ïðåïîðú÷âàùà “îáðàçöîâ” ìîäåë íà ÷îâåøêîòî ïîâåäåíèå.97

Êîãàòî ñå îïðåäåëÿ òåõíèöèçèðàíåòî íà ïðîñòðíñòâîòî âúâ âðåìåòî, êàòî êóëòóðíà äîìèíàíòà, íà÷àëîòî ìó ñå ñâúðçâà ñ äðåâíîãðúöêàòà åïîõà. Ïî-êúñíî, ïðèñúñòâèåòî ìó ìîæå äà ñå ïðîñëåäè ñ èçâåñòíè ïðåêúñâàíèÿ. Íî ñëåä îòêðèâàíåòî íà ìàøèííèòå äâèãàòåëè, íåãîâèÿò àрåàë íà ðàçïðîñòðàíåíèå å ïîâñåìåñòåí. Òîâà, îò ñâîÿ ñòðàíà, äàâà основание íà ìíîçèíà äà îïðåäåëÿò ñúâðåìåííàòà åïîõà, êàòî âðåìå íà “òåõíîëîãè÷íèÿ öåíòðèçúì”.

Çà äà ñå äîñòèãíå äî òîâà ñúâðåìåííî ñúñòîÿíèå, òåõíèöèçèðàíåòî íà ïðîñòðàíñòâîòî ñå óòâúðæäàâà íà áàçàòà íà ñëåäíèòå ïðèíöèïè. Ïúðâèÿò îò òÿõ, íåèçìåííî ñå ñâúðçâà ñ ðàöèîíàëèçìà. Òîва, êàòî îáùîâàëèäíà íàñîêà, èçñëåäâàùà è ïðåäâèæäàùà ïðîñòðàíñòâåíèòå ïðîìåíè, îñíîâíî ñå áàçèðà íà ëîãè÷åñêàòà ìèñúë è åìïèðè÷íàòà äàäåíîñò íà ôàêòèòå.  òîçè ñìèñúë, ðàöèîíàëèçèðàíåòî íà ïðîñòðàíñòâîòî ñå ÿâÿâà èçðàç íà “îôîðìåíî âåùåñòâî”, êîåòî êàòî ïîíÿòèéíà ñèíòåçà îòðàçÿâà “Êàêòî ïðèðîäíèòå, òàêà è èçêóñòâåíî ñúçäàäåíèòå íåùà”.98

Âòîðèÿò îñíîâåí ïðèíöèï, âîäåù êúì òåõíèöèçèðàíå íà ïðîñòðаíñòâîòî, íàìèðà èçðàç âúâ âúçïðèåìàíåòî ìó îò ÷îâåêà êàòî ôàêòè÷åñêà ðåàëíîñò. Òîâà âúçïðèåìàíå, ðåëàöèîííî ñå ñâúðçâà ñ èçâåäåíèÿò íà ïðåäåí ïëàí ìèñëîâíî-äèñêóðñèâåí ïîäõîä. Ïîñðåäñòâîì íåãî ñå îñúùåñòâÿâà ïðåõîäà îò “ñúùåñòâóâàíå â” êúì “ñúùåñòâóâàíå íà”, êàòî ñ òîâà ñå даваíàñî÷âà âúçìîæíîñò êúì îâëàäÿâàíå è ïîä÷èíÿâàíå íà ïðîñòðàíñòâîòî. Òàêà, çàäàäåíàòà òðàíñôîðìàöèÿ, òðàñèðà ïúò çà òåõíèöèçèðàíåòî, êàòî ìåòîäè÷íî è ïîñòèæèìî îòêðèâàòåëñòâî è óñâîÿâàíå.

Ñóáåêòèâíîñòòà íà îòíîøåíèåòî êúì áèòèåòî è â ÷àñòíîñò êúì ïðîñòðàíñòâîòî, îïðåäåëÿ òðåòèÿò ïðèíöèï íà òåõíèöèçèðàíåòî ìó. Íåãîâàòà ïðîÿâà ñúùî ñå ñâúðçâà ñ ìèñëîâíî-äèñêóðñèâíèÿ ïîäõîä, êîéòî îò ñâîÿ ñòðàíà ñå íàëàãà âúâ âðúçêà ñúñ ñîöèàëíàòà ðîëÿ íà ñóáåêòà â îáùåñòâîòî.  òàçè âðúçêà, òåõíèöèçèðàíåòî, êàòî ìåæäèííî çâåíî, íàìèðà èçðàç è èçÿâà â ðàçíîîáðàçèåòî íà áèòèéíàòà ñðåäà.

Áàçèðàíà íà òåçè òðè ïðèíöèïà, òåõíèöèçàöèÿòà ìàòåðèàëèçèðà çíàíèÿòà è îïèòà â ðàçâèòèåòî íà îáùåñòâîòî. Íåéíèòå ñðåäñòâà ñå ñâúðçâàò ñ ðàçøèðÿâàíå âúçìîæíîñòèòå â òðóäîâàòà äåéíîñò, êàêòî è ñ èçñëåäâàíå íà çàêîíèòå, äåéñòâàùè è îïðåäåëÿùè ïðîñòðàíñòâîòî. Íàðåä ñ òîâà, òåõíèçàöèÿòà ñå ÿâÿâà ñâîåîáðàçåí åçèê, îòðàçÿâàù óíèôèöèðàíåòî è ñòàíäàðòèçèðàíåòî ìó.

Èìàéêè ïðåäâèä âñè÷êî òîâà, ìîæå äà ñå óñòàíîâÿò îáùè ïîçèöèè ìåæäó òåõíèöèçèðàíåòî íà ïðîñòðàíñòâîòî, îò åäíà ñòðàíà, è îò äðóãà íàó÷íîòî ìó èíòåðïðåòèðàíå. È òîâà íÿìà äà å ïðåñèëåíî, çàùîòî òåçè äâà ïîäõîäà âçàèìíî ñå äîïúëâàò. Òÿõíîòî ñáëèæàâàíå å îñîáåíî ïîêàçàòåëíî ñëåä 16 âåê è ïðåäè âñè÷êî, â êðàÿ íà 18 âåê, ñ ðàçâèòèåòî íà ìàøèííîòî ïðîèçâîäñòâî.  òàçè âðúçêà ìîæå äà ñå îòêðîè åäèí óñïîðåäèðàù ïîäõîä, îòðàçÿâàù íîâà ñòðóêòóðà è ìîäåë íà ïðîñòðàíñòâîòî. Âúçïðèåìàíåòî ìó êàòî åäèííà èëè ðàçäåëåíà öÿëîñò, îïðåäåëÿ è íîâèÿò òèï îòíîøåíèÿ, êàêòî è ñèñòåìàòà îò îòíîøåíèÿ, êîèòî ñå ôîðìèðàò â íåãî.

Âèçóàëíî, òåõíèöèçèðàíåòî íà ïðоñòðàíñòâîòî, ñå ñâúðçâà ñúñ çíàêà, ñèìâîëà è ãî îïðåäåëÿ ÷ðåç òÿõ, êàòî íîñèòåë íà ñâîéñòâà, êàòî åäèíñòâî íà ìíîãîîáðàçèåòî ìó è êàòî îôîðìåíî âåùåñòâî. Îò òîâà ïðåïëèòàíå, “èçíèêâà íà÷èíúò íà ìèñëåíå, ñïîðåä êîéòî íèå íå ìèñëèì âå÷å ñïåöèàëíî çà ÷èñòè íåùà, âåùè è òâîðáè, à ìèñëèì èçîáùî çà ñúùåñòâóâàùîòî â öÿëîñò”.99

 òàçè âðúçêà, ìîæå äà ñå îïðåäåëè íàñîêàòà, îò òåõíèöèçèðàíåòî êúì ïðåâðúùàíåòî ìó â íàó÷íà, òåîðеòè÷íà ñèñòåìàòèçàöèÿ íà îáåêòèâíèòå çíàíèÿ çà ïðîñòðàíñòâîòî, êàòî ôîðìèðàùà íîâèÿ ïîäõîä çà íåãîâàòà èíòåðïðåòàöèÿ. Âñè÷êî òîâà ïîçâîëÿâà äà ñå ðàçãëåäà òåõíèöèçèðàíåòî, â àñïåêò íà òðàíñôîðìèðàíåòî ìó â ïîçíàâàòåëíà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî. Òîçè ïîäõîä ñå îïîñðåäñòâà è ñ åäíàêâîòî îòíîøåíèå, êîåòî èìàò òåõíèöèçèðàíåòî è ïîçíàíèåòî êúì ëîãîñà, êàòî “îñíîâåí ïðèíöèï íà ïîçíàíèåòî âúâ Âñåëåíàòà”.100 Òîâà íåèçáåæíî âîäè äî èçïîëçóâàíåòî íà îòðàçåíàòà êîìïåòåíöèÿ â ïîíÿòèÿòà, êàòî èçòî÷íèê íà ïîçíàíèåòî íà íåîáõîäèìèòå èñòèíè. ×ðåç òÿõ ñå îòðàçÿâàò ñúùåñòâåíè ñâîéñòâà è âðúçêè íà äåéñòâèòåëíîñòòà, êàòî ñúùåâðåìåííî îñíîâíàòà èì ëîãè÷åñêà ôóíêöèÿ îòäåëÿ îáùîòî îò îñòàíàëèòå îñîáåíîñòè.

 òàçè âðúçêà, íåêà äà ñå ïðåìèíå êúì èçÿñíÿâàíå íà òåõíèöèçèðàíàòà ïîíÿòèéíà ñèñòåìà â ïîçíàâàòåëíà èíòåðïðåòàöèÿ. Ïî-íàòàòúê, çà êðàòêîñò, ùå ñå îïðåäåëÿ ñàìî êàòî ïîíÿòèéíà.

Àñïåêòèòå, êîèòî ïðåäïîëàãàò èçÿñíÿâàíåòî ñà: ôàêòîëîãè÷íî ïîçíàíèå, ôàêòè÷åñêî ïîëîæåíèå è îòêðîÿâàíå òèïà íà ïîíÿòèéíî îòíîøåíèå. Òàçè ñõåìà íà àíàëèç, äîðè è äà íå å óíèâåðñàëíà, òÿ å äîñòàòú÷íî îáõâàòíà çà öåëèòå íà òàçè êóëòóðîëîãè÷íà õàðàêòåðèñòèêà.

Ïîçíàâàòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ êàòî ôàêò, îòðàçÿâà “ïîçíàíèåòî íà ðåàëíîñòòà êàòî êîíêðåòíî îïèñàèå”.101

 òàçè èíòåðïðåòàöèÿ, êîíêðåòíîòî ñúñòîÿíèå êàòî ôàêò, íåèçáåæíî ñâúðçâà ïîíÿòèåòî ñúñ çíàêîâàòà ñèìâîëèêà. Ïî òîçè íà÷èí, ñàìîòî èíòåðïðåòèâíî ôàêòîëîãè÷íî ïîçíàíèå å â êðàÿ íà ëèíåéíàòà ñòðóêòóðà: - çíàê - ïîíÿòèå - ïîçíàíèå. Ñ îãëåä âçàèìîïðîíèêâàíèÿòà, êîèòî âúçíèêâàò ìåæäó òåçè òðè êîìïîíåíòà, òå ìîæå äà ñå ïðåäñòàâÿò êàòî âúðõîâå íà åäèí òðèúãúëíèê.

Íàðåä ñ òîâà, çíàêúò êàòî êîìïîíåíò íà êóëòóðàòà ñå ñàìîîñìèñëÿ ÷ðåç ïîíÿòèåòî â èíòåðïðåòàòèâíîòî ìó îòíîøåíèå êúì ïðîñòðàíñòâîòî. Ñîáñòâåíèÿò ñìèñúë íà çíàêà îáåìíî ñå èçïúëâà â êóëòóðíàòà ñðåäà, ïîíÿòèéíî îïðåäåëÿù èñòèííà èëè áèòèéíà íåîáõîäèìîñò.

Ïîêàçàòåëåí ïðèìåð çà ôàêòîëîãè÷íî ïîíÿòèéíî èòíòåðïðåòèðàíå, ìîæå äà ñå ïîñî÷è îòäåëíîòî ðàçãëåæäàíå íà ïðîñòðàíñòâåíèòå êîìïîíåíòè. Òàçè ïðîñòðàíñòâåíà äåòåðìèíèðàíîñò ìîæå äà ñå ïðîñëåäè îò äúëáîêà äðåâíîñò. Íî ñúùåñòâåíîòî â ñëó÷àÿ å, ÷å ñ öåíàòà íà òåõíèöèçèðàíåòî ñå ðàçãðàíè÷àâàò è ïðåñëåäâàò öåëè, ïðÿêî ñâúðçàíè ñ ïîçíàâàòåëíàòà ìó ñèñòåìàòèçàöèÿ.

Ñâúðçâàíåòî íà ðàçëè÷íèòå çíàêîâè ñèìâîëèêè ñ ïîíÿòèåòî, ìîæå äà ñå îïðåäåëè, êàòî ðóõâàíå íà ìèòîëîãè÷íàòà èíòåðïðå-òàòèâíà êîíñòðóêöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî. Ñàìîòî ïîíÿòèå äàâà âúçìîæíîñò çà îïîçíàâàíå íà ôàêòè, îòíîøåíèÿ è âúçìîæíîñòè.  òàçè âðúçêà, ïîòÿòèéíîòî ïðååêñïîíèðàíå íà çíàêîâàòà ñèìâîëèêà êàòî òðàéíà èëè íåòðàéíà, ïðîìåíÿùà ñå èëè óñòîé÷èâà, ìîæå äà ñå îïðåäåëè êàòî ïðå÷èñòâàùà ôàêòîëîãè÷íîòî ïîçíàíèå çà ïðîñòðàí-ñòâîòî.

Òðàéíî óñòàíîâåíàòà ëèíèÿ â èíòåðïðåòèðàíåòî íà ôàêòîëîãè÷íîòî ïîçíàíèå íàìèðà èçðàç è â óñòàíîâÿâàíåòî íà êîíòðîë è âëàñò íàä ïðîñòðàíñòâåíàòà ðåàëèÿ. Òàêàâà å íàñîêàòà â îðãàíèçàöèÿòà íà ÷îâåøêèÿ òðóä, ïðåäèìíî ñëåä 17 âåê, ñëåä íà÷àëîòî íà èíäóñòðèàëíàòà ðåâîëþöèÿ.

Ñâúðçâàíåòî íà ôàêòîëîãè÷íîòî ïîçíàíèå ñ ïîíÿòèåòî, ôîðìèðà ëèíèÿòà íà çàìÿíà íà èíäèâèäóàëíîòî çíàíèå ñ âñåîáùîòî çíàíèå, â êîíòåêñòà íà êóëòóðàòà. Òîçè ïðåõîä ìîæå äà ñå îïðåäåëè, êàòî ïðåõîä óíèôèöèðàù è ñòàíäàðòèçèðàù ïðîñòðàíñòâåíàòà ðåàëèÿ.

Ïîíÿòèåòî â ðàçãëåæäàíèÿò êîíòåêñò, êàòî èíòåðïðåòàòèâåí ìîäåë íà ôàêòîëîãè÷íîòî ïîçíàíèå ñå ñàìîîòúæäåñòâÿâà ñ êóëòóðàòà. Îò åäíà ñòðàíà, òî ôîðìèðà îáùîòî ñúçíàíèå, íî îò äðóãà íåïðåêúñíàòî ñå èçâèêâà íà æèâîò îò íåãî, âêëþ÷âàéêè ãî â ëîãè÷íè ñòðóêòóðè. Òàçè ëèíèÿ íà ñëåäâàíå, àêî ñå ïðèåìå êàòî óíèâåðñàëíà çà çàïàäíàòà äóõîâíà òðàäèöèÿ, òÿ íå å òаêàâà íàïðèìåð çà ïðåäñòàâèòåëèòå íà äçåí. Ïðè òÿõ, ìàêàð ïîíÿòèéíî, ïîçíàíèåòî äà å íàñî÷åíî êúì îòäåëíèòå ôàêòè, ñå èçêëþ÷âàò ëîãè÷íèòå ðàçðåçè íà ðàçóìà. Ôàêòîëîãè÷íîòî ïîçíàíèå ñå ñâúðçâà ñúñ ñàìèÿ ÷îâåê. Íåãîâèÿò èíäèâèäóàëåí îïèò òðÿáâà â ïðîñâåò-ëåíèåòî - ñàòîðè, äà ãî ïðèäâèæè íàïðåä, â åäèí íîâ ñâÿò, êîéòî äî òîçè ìîìåíò å áèë íåÿñåí, íåâèäèì, íåïîçíàò. Ïîíÿòèéíî, òîâà ñå ñâúðçâà ñ ôîðìèðàíåòî íà íîâà ãëåäíà òî÷êà, ôîðìèðàùà ðàçëè÷íà ñòåïåí íà êóëòóðíàòà ðåàëíîñò. Íåéíèÿò îñíîâåí áåëåã ñå ñâúðçâà ñ äèñòàíöèðàíå îò óòâúðæäåíèåòî è îòðèöàíèåòî íà êëàñè÷åñêàòà ëîãèêà. Ñàìîòî ôàêòîëîãè÷íî ïîçíàíèå, ïðåäñòàâèòåëèòå íà äçåí, îïðåäåëÿò òàêà: “Êîëêîòî è äà ïîçíàâà ÷îâåê, äúëáîêàòà ôèëî-ñîôèÿ, òîâà ïîçíàíèå å êàòî ëåêî ïåðöå, ðååùî ñå â íåîáÿòíîñòòà íà ïðîñòðàíñòâîòî”.102

Àêî ñå îáîáùè, çà ôàêòîëîãè÷íîòî ïîçíàíèå ìîæå äà ñå îòáåëåæè, ÷å ïîíÿòèéíî òî ñå ñâúðçâà ñ îïðåäåëåíè ïðîñòðàíñòâåíè ïðåäìåòè. Îêîíòóðÿâàíåòî íà ãðàíèöèòå èì, ñå äåôèíèðà â òåðìèíèòå íà êóëòóðàòà.

Ïîíÿòèåòî, êàòî ïîçíàâàòåëíî èíòåðïðåòèðàíå íà ôàêòè÷åñêîòî ïîëîæåíèå, ñå ñâúðçâà ñ íîñåíèòå îò íåãî ðàçãðàíè÷åíèÿ.  òàçè âðúçêà, òî ïîñòîÿííî ñòåïåíóâà, ïðåîáðàçóâà è éåðàðõèçèðà ôàêòè÷åñêîòî ñúñòîÿíèå íà ïðåäìåòèòå åäíè ñïðÿìî äðóãè.

Çà äà ñå ïîñòèãíå îñíîâàíèå, âúâ âðúçêà ñúñ ñòåïåíóâàíåòî èëè éåðàðõèçèðàíåòî, äðåâíèòе ñâúðçâàò ïîíÿòèÿòà ïðåäèìíî ñ êà÷åñòâàòà.  òîçè êîíòåêñò òðàéíà ñëåäà ñà îñòàâèëè øóìåðèòå.  ïðîó÷âàíèÿòà çà òÿõ ñå òâúðäè, ÷å òå ñà ïîçíàâàëè äîáðå çâåçäíîòî íåáå. Ïîòâúðæäåíèÿ çà òîâà, ñà îñòàâåíèòå îò òÿõ öèëèíäðè÷íè ôîðìè. Âúðõó òÿõ ñà èçîáðàçåíè âñè÷êè ïîçíàòè íè ïëàíåòè îò Ñëúí÷åâàòà ñèñòåìà, ïëþñ åäíà.  ñúâðåìèåòî, ìàòåìàòèöè äîêàçâàò ñúùåñòâóâàíåòî íà òàçè äåñåòà ïëàíåòà, à îðáèòèòå è ðàçñòîÿíèÿòà ìåæäó òÿõ ñå äîêàçâàò è îò ìèñèÿòà íà “Âîÿäæúð-2”. Òàçè êîñìè÷åñêà ìèñèÿ ïîòâúðæäàâà è íàé-ñúùåñòâåíîòî, êà÷åñòâåíîòî îïðåäåëÿíå íà ÷àñò îò òåçè ïëàíåòè. Íàïðèìåð Óðàí, øóìåðèòå ãî íàèìåíîâàò Ìàøñèã, êîåòî îçíà÷àâà ÿðêîñèí, à Íåïòóí - Íóì-áà, êîåòî ùå ðå÷å, ìåêà ñúðöåâèíà. Òàçè êà÷åñòâåíà ïîíÿòèéíà îïðåäåëåíîñò å óäèâèòåëíà, âúâ âðúçêà ñ âðåìåòî íà ñúçäàâàíåòî ñè.

Ïîíÿòèéíîòî èíòåðïðåòèðàíå, êàòî ôàêòè÷åñêî ïîëîæåíèå, äàâà âúçìîæíîñò çà éåðàðõè÷íî ïîäðåæäàíå ñòðóêòóðèòå íà ïðîñòðàíñòâîòî. Òîâà íàìèðà èçðàç, êàòî îïðåäåëÿíå íà åäíà ñòðóêòóðà ïîñðåäñòâîì äðóãà, ìàëêîòî äà îïðåäåëÿ ãîëÿìîòî, äúëãîòî - êúñîòî è ò.í. Íî òàçè ñèòóàöèÿ, çàãúðáâà ÷îâåêà â ðîëÿòà ìó íà ñúçäàòåë è ãî ïîñòàâÿ â ðîëÿòà ìó íà êîìåíòàòîð íà ïîçíàíèÿòà.

Ïîçíàâàòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ íà ôàêòè÷åñêîòî ïîëîæåíèå ñå ñâúðçâà è ñ ôóíêöèÿòà íà âðåìåòî. Íåãîâîòî èíòðàíèðàíå ïîçâîëÿâà äà ñå èçñëåäâàò ïðîöåñè è ÿâëåíèÿ, âîäåùè êúì êîëè÷åñòâåíè èçìåíåíèÿ. Ñúùåâðåìåííî, ÷ðåç íåãî ñå âàëèäèçèðà î÷åâèäíîñòòà êàòî íîðìàòèâíà ïðàâèëíîñò.

Èçïîëçóâàíåòî íà âðåìåòî â ðàçãëåæäàíèÿ êîíòåêñò ñå ñâúðçâà è ñ ôîðìèðàíåòî íà ïðàâèëà è ïîñòóëàòè çà âàëèäíîñòòà íà èñòèíàòà. Ïî òîçè íà÷èí, ìîæå äà ñå îòêðîè è íà÷èíúò è íà ïðîÿâà.

 òàçè âðúçêà, ïîçíàâàòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ ðàç÷ëåíÿâà ôàêòîëîãè÷íîòî ïîëîæåíèå íà ðàçëè÷íè íèâà. Ïúðâîòî å îò îáõâàíàòèòå ãðàíèöè êúì ñòðóêòóðíè çîíè, âòîðàòà - êúì ðàçäåëÿíåòî çîíèòå íà ÷àñòè. Òåçè äâå íèâà íåèçìåííî ïðèñúñòâàò è îïðåäåëÿò îáåêòèâíèÿ ïîäõîä. Íî, âúçìîæíàòà ñóáåêòèâíà èíòåðïðåòàöèÿ, îïðåäåëÿ è òðåòîòî íèâî -òðàíñöåäåíöèàëíîòî.

 îáîáùåíèå, ïîçíàâàòåëíîòî ìèñëåíå è èíòåðïðåòèðàíå íà ôàêòîëîãè÷íîòî ïîëîæåíèå, íàìèðà èçðàç â êà÷åñòâîòî ñè íà ïîíÿòèéíà ñòðóêòóðèðàíîñò. Òîâà ïîçâîëÿâà äåòåðìèíèðàíå è îáõвàùàíå íà ïðîñòðàíñòâåíèòå ôîðìè, êàêòî è òÿõíàòà ñèñòåìà-òèçàöèÿ è éåðàðõèçàöèÿ âúâ âðåìåòî, êàòî êóëòóðíè ìîäåëè.

Òðåòèÿò àñïåêò íà ïîçíàâàòåëíî èíòåðïðåòèðàíå íà ïðîñòðàíñòâîòî íàìèðà èçðàç, êàòî òèï îòíîøåíèå. Â òîçè êîíòåêñò, ñúùî ìîæå äà ñå óñïîðåäèðà òåõíèöèçèðàíåòî ñ ïîçíàíèåòî. Ñàìîòî òåõíèöèçèðàíå, êàòî ïðèäîáèâàíå íà íîâà êîìïåòåíöèÿ, ïðåäîïðåäåëÿ íаñîêàòà íà ðàçøèðÿâàíå íà ïîçíàâàòåëíèòå ãðàíèöè. Òÿõíîòî ïîíÿòèéíî “îñìèñëÿíå å ìÿñòî, êúäåòî òåïúðâà ñå îòêðèâà ïðîñòðàíñòâîòî”.103

 ñòðåìåæà äà ñå ñèñòåìàòèçèðà è ïîäðåäè ïðîñòðàíñòâîòî, òèïà íà ïîçíàâàòåëíîòî îòíîøåíèå, íàìèðà èçðàç â äâà îñíîâíè àñïåêòà: íåïîñðåäñòâåíî-èíòóèòèâåí è ìèñëîâíî-äèñêóðñèâåí. Òÿõíîòî ïðèëàãàíå âå÷å áåøå ïîд÷åðòàâàíî íååäíîêðàòíî. Ïî-âàæíîòî â ñëó÷àÿ å, ÷å òèïà îòíîøåíèå òðÿáâà äà ïîçâîëÿâà êðèòèêàòà è ïðîáëåìàòèçèðàíåòî íà ñàìîòî ïîçíàâàòåëíî èíòåðïðåòèðàíå.  òîçè àñïåêò, ëèíåéíîñòòà èëè öåëåíàñî÷åíîñòòà, ìîæå äà ïðèåìàò ðàçëè÷íè èçìåðåíèÿ. Ïðîáëåìàòèçèðàíè, çíà÷èòåëíî ùå ñå íàìàëÿò ïåрèîäèòå, ïðåç êîèòî íå âúçíèêâàò íîâè çíàíèÿ. Íî è ñàìîòî ïðîáëåìàòèçèðàíå, ðàçãëåæäàíî êàòî òèï îòíîøåíèå, äàâà âúçìîæíîñò çà îïðåäåëåí ïåðèîä äà ñúæèòåëñòâóâàò ðàçëè÷íè êîíöåïöèè è èäåè.

Òèïà îòíîøåíèå, îòðàçåí ïîíÿòèéíî â ïîçíàâàòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî íå ìîæå äà áúäå êîíñòàíòíà âåëè÷èíà. Òîâà îòíîøåíèå ñå ïðîìåíÿ âèíàãè, “êîãàòî ñå ñìåíè íÿêîÿ ñòðàíà îò óïîòðåáàòà èì”.104 Ñìÿíàòà íà êîíöåïòóàëíîñòòà íà ïîíÿòèÿòà, ðåëàöèîííî ñå ñâúðçâà ñ èçãðàäåíèòå íîâè âÿðâàíèÿ èëè ôîðìèðàíè íîâè òåõíè÷åñêè ïîñòóëàòè, ôîðìèðàíè êàòî íîâî êóëòóðíî íèâî, òå íàâåæäàò íà èçâîäà, ÷å ñàìàòà êóëòóðà å â ñúñòîÿíèå ðåãóëàòèâíî äà âúçïðèåìà ñòåïåíòà è ñìèñëîâàòà ç çíà÷èìîñò íà òèïà îòíîøåíèå.

Ðàçãëåäàíèòå òðè àñïåêòà íà òåõíèöèçèðàíèòå ïîíÿòèÿ, êàòî ïîçíàâàòåëíà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî, ÷åñòî ñå âçàèìîïðîíèêâàò. Îò òîâà è ðÿçêà ãðàíèöà ìåæäó òÿõ, íå å íåîáõîäèìî äà ñúùåñòâóâà. Òîâà ñå ïðåäîïðåäåëÿ è îò ñàìàòà êóëòóðà, äàâàùà âúçìîæíîñò íà ðàçëè÷íè ìîäåëè íà è çà èíòåðïðåòàöèÿ.

IV.3. Îò êîíâåíöèîíàëíî êúì релационно ïðîñòðàíñòâî
Ïîäõîäúò îò êîíâåíöèîíàëíî êúì îòíîñèòåëíî ïðîñòðàíñòâî ìîæå äà ñå îãðàíè÷è â êðàòúê âðåìåâè ïåðèîä, êðàÿ íà ìèíàëèÿ è íà÷àëîòî íà íàøèÿ âåê. Òîçè ïðåõîä ñå ñâúðçâà îò åäíà ñòðàíà ñ êîíâåíöèîíàëíèòå ïîñòóëàòè íà Ïîàíêàðå è îò äðóãà ñ Àéíùàéí, ñúçäàòåëÿò íà òåîðèÿòà íà îòíîñèòåëíîñòòà.  òàêà îêîíòóðåíèÿ ïðåõîä, íå ìîæå äà ñå îïðåäåëÿò ïðåäïîñòàâú÷íèòå óñëîâèÿ çà ôîðìèðàíåòî íà àñïåêòèòå íà êîíâåíöèîíàëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî. Âñè÷êî òîâà íàëàãà âíèìàíèåòî äà ñå íàñî÷è êúì îñíîâèòå íà êîíâåíöèîíàëíîñòòà, ïðîÿâåíè îùå â äúëáîêà äðåâíîñò. Òîâà îïðåäåëÿ è çàäà÷àòà íà òàçè ãëàâà - àíàëèç íà ïðåõîäà îò êîíâåíöèîíàëíî êúì îòíîñèòåëíî ïðîñòðàíñòâî è â òàçè âðúçêà îòðàçÿâàíòî ìó, êàòî äâå îñíîâíè ôîðìè íà êóëòóðàòà.

Íåêà îùå â íà÷àëîòî äà ñå ïîñî÷àò îñîáåíîñòèòå ïðè âúçïðèåìà-íåòî è ïîäõîäèòå êúì ïðîñòðàíñòâîòî íà èçòî÷íîàçèàò-ñêàòà è çàïàäíàòà äóõîâíè òðàäèöèè. ×åñòî, îïðåäåëÿíåòî íà èçòî÷íîàçèàòñêàòà òðàäèöèÿ ñå èíòåðïðåòèðà êàòî ìèñòè÷íà. Òîâà ìîæå äà ñå ïðèåìå êàòî íåéíà îñíîâíà õàðàêòåðèñòèêà, áåç îáà÷å äà ñå çàãúðáâàò è äðóãèòå é ïðîÿâëåíèÿ. Åäèí îò îñíîâíèòå é àñïåêòè, îïðåäåëÿùè ÿ êàòî ìèñòè÷íà, ñå ôîðìèðà â 5 âåê ïð.í.å. îò äàîñèçìà.  åäèí îò òðàêòàòèòå - “Ñ åñåííèòå ïðèèæäàíèÿ” íà ×æóàíöçú, ïðîñòðàíñòâîòî ñå èíòåðïðåòèðà êàòî îòíîñèòåëíî.  öåëèÿò òðàêòàò, à òîâà ìîæå äà ñå âèäè è ïðè áóäèñòêèòå òåêñòîâå, ñå óòâúðæäàâà íåãîâàòà îòíîñèòåëíîñò è îãðàíè÷åíîñò. Íàïðàâåíèòå è îò äðóãè ñúïîñòàâèòåëíè õàðàêòåðèñòèêè, ïîòâúðæäàâàò òîâà. Òàêà íàïðèìåð, Ôð. Êàïðà â “Äàî ôèçèêè”, äîñòèãà äî ñúùèÿò èçâîä - îòíîñèòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî çà äðåâíèòå èçòî÷íîàçèàòöè, å îïðåäåëÿù âúçãëåä çà òÿõ.

Çà ðàçëèêà îò òÿõ, ïðåäñòàâèòåëèòå íà çàïàäíàòà ìèñúë, òðÿáâà äà èçâúðâÿò äúëúã âðåìåâè ïåðèîä, ôîðìèðàéêè ðàçëè÷íè íàñîêè íà ìèñúëòà â îòðàçÿâàíåòî è èíòåðïðåòèðàíåòî íà ïðîñòðàíñòâîòî. Âñè÷êî òîâà, âîäåùî êúì êîíâåíöèîíàëèçèðàíåòî ìó ùå å ïðåäìåò íà ïîñëåäâàùîòî èçëîæåíèå.

 òàçè âðúçêà, ïîäõîäúò ìîæå äà ñå îïðåäåëè, êàòî ôîðìèðàù ïðåäñòàâèòå, âúçãëåäèòå çà ïðîñòðàíñòâîòî íà êëàñè÷åñêàòà íàóêà. Îò ñâîÿ ñòðàíà, âñè÷êî òîâà â êîíòåêñòà íà êóëòóðàòà ìîæå äà ñå îïðåäåëè, ÷ðåç îïðåäåëÿùîòî ÿ - ñúçäàâàíå íà ìîäåëè íà è çà ïîâåäåíèå. Ïúðâèòå ñòúïêè â òàçè íàñîêà ñå îñúùåñòâÿâàò îò Ïëàòîí, Àðèñòîòåë, Õåðàêëèò, Àðõèìåä, Òàëåñ è äð. Âåäíàãà òðÿáâà äà ñå îòáåëåæè, ÷å àðèòìåòèêàòà è ïðåäè âñè÷êî ãåîìåòðèÿòà, ñà ôîðìèðàíè ïðåäè òÿõ îò âàâèëîíöèòå è åãèïòÿíèòå. Íî, ãåîìåòðèçèðàíåòî íà ïðîñòðàíñòâîòî ïðè òÿõ ñå ñâúðçâà ñ åìïèðè÷íèÿ îïèò è ïðàâèëà. Êúì òîâà, äðåâíèòå ãúðöè äîáàâÿò íåùî ñúùåñòâåíî - âêëþ÷âàò ëîãèêàòà â íåãîâàòà èíòåðïðåòàöèÿ. Òàçè ëîãè÷íà íàñî÷åíîñò, çà òúðñåíå íà ðàöèîíàëíà îáîñíîâàíîñò, ìîæå äà ñå îïðåäåëè êàòî ïúðâà ñòúïêà â êîíâåíöèîíàëèçèðàíåòî. Îñíîâà çà òîâà, å âúâåäåíàòà îò òÿõ äåäóêöèÿ - èçâîä ïî ïðàâèëàòà íà ëîãèêàòà. Îòíà÷àëî, äåäóêöèÿòà ñå èçïîëçóâà ïðè àêñèîìèòå èëè ïðîñòî êàòî õèïîòåçè, íî â ïîñëåäñòâèå ñå óòâúðæäàâà, êàòî îñíîâíî ñðåäñòâî çà äîêàçàòåëñòâî.

Âñè÷êî òîâà äàâà îñíîâàíèå, ïðîñòðàíñòâîòî äà ñå îïðåäåëÿ â êîíòåêñòà íà íàóêàòà. Ïîñðåäñòâîì íàóêàòà ñå èçðàáîòâàò è ñèñòåìàòèçèðàò îáåêòèâíèòå çíàíèÿ çà äåéñòâèòåëíîñòòà. Ïî òîçè íà÷èí ñå äàâà âúçìîæíîñò äà ñå îïèñâàò, îïðåäåëÿò è îáÿñíÿâàò ïðîöåñè è ÿâëåíèÿ, êîèòî ñà ïðîñòðàíñòâåíî èçìåðèìè. Çà òåçè ñè íóæäè, íàó÷íàòà ìèñúë êîíâåíöèîíàëèçèðà /óñëîâíî ïðèåìà/ îáåêòèâèðàíèòå ìàòåðèàëíè ôîðìè. Èìåííî îò òîâà ñå ñúçäàâàò óñòîé÷èâè òî÷êè è ñâîåîáðàçíè, íåïîäâèæíè ïðîñòðàíñòâà.

Çà äà ñå ñèñòåìàòèçèðà è âúâåäå ïîðÿäúê â ïðîñòðàíñòâîòî, äðåâíèòå ãúðöè èçâåæäàò â ïðèîðèòåò ñèìâîëà íà ÷èñëàòà. Òå, èìàùè ïðàêòè÷åñêè è ïîìîùåí õàðàêòåð, ôîðìèðàò ñàìîñòîÿòåëåí àñïåêò íà êîíâåíöèîíàëíîñòòà. Íàïðèìåð, çà ïèòàãîðåéöèòå, ÷èñëàòà ñà “ïåðôåêòíà õàðìîíèÿ íà âñè÷êè âèäîâå ñúùåñòâóâàíå è âñè÷êè ôîðìè íà ïîçíàíèåòî, íà ïåðöåïöèÿòà, íà íàãëåäà, íà ìèñúëòà”.105

Ñúãðàæäàíåòî íà êîíâåíöèîíàëíèÿ âúçãëåä íå ñå âúçïðåïÿòñòâà, à ñå ïîäïîìàãà îò íàó÷íîòî èíòåðïðåòèðàíå íà îáåêòèâíàòà ðåàëíîñò. Âúçïðèåìàíåòî é êàòî ôàêò, â êîíêðåòíà ôîðìà, ïðåäïîëàãà è îáîñîáÿâà êîíêðåòíàòà äåéñòâèòåëíîñò, êàòî ñàìîñòîÿòåëíî ñúùåñòâóâàùà ôîðìà íà êóëòóðàòà. Ðàçãëåäàíî ôóíêöèîíàëíî, ïðååêñïîíèðàíåòî íà òàçè êóëòóðíà ôîðìà âúâ âðåìåòî, ïîçâîëÿâà íåãîâîòî ñòàíäàðòèçèðàíå è â òàçè âðúçêà èíòåðïðåòèðàíåòî ìó íå êàòî ïðîèçâîëíî ñúãëàñóâàíå.

Íàðåä ñ òîâà, ìîæå äà ñå íàïðàâè îùå åäèí èçâîä. Êîíâåíöèîíàëíîòî îòíîøåíèå íå å åäíîêðàòåí àêò. Íåãîâîòî óòâúðæäàâàíå å ïðîöåñ, êîéòî ñ âðåìåòî ñå èäåíòèôèöèðà êàòî íåèçìåí-íà êóëòóðíà ôîðìà.

 äðåâíà Ãúðöèÿ ñå çàðàæäàò ðàçëè÷íè íàïðàâëåíèÿ, êîèòî ìîæå äà ñå ïðèåìàò êàòî ôóíäàìåíòàëíà áàçà íà êîíâåíöèîíàëíîòî ïðîñòðàíñòâî. Åäíà îò òÿõ å íà àòîìèñòèòå. Åòî ñèíòåçèðàíîòî èì îïðåäåëÿíå îò Àðèñòîòåë: “Òåîðèÿòà çà ñúùåñòâóâàíåòî íà ïðàçíîòî ïðîñòðàíñòâî ïðåäïîëàãà ñúùåñòâóâàíåòî íà ìÿñòî, òúé êàòî ïðàçíîòî ïðîñòðàíñòâî ìîæå äà áúäå îïðåäåëåíî, êàòî ìÿñòî ëèøåíî îò òÿëî”.106

Âàæíîòî, êîåòî òðÿáâà äà ñå îòáåëåæè å, ÷å òåçè øêîëè ñúçäàâàò áàçà çà åäíà êîíâåíöèîíàëíîñò. Íî, òÿ å äî òîëêîâà çíà÷è-ìà, äî êîëêîòî ñå èçïîëçóâà, íå ñàìî îò îãðàíè÷åí áðîé ïðåäñòàâèòåëè íà øêîëàòà, íî è âúçìîæíîñòòà äà èìà ïîñëåäîâàòåëè. Çàòîâà, íå ìîæå äà ñå îáîáùè, ÷å îòäåëíà øêîëà ñúçäàâà ïðåäïîñòàâêè çà òðàéíîòî íàëàãàíå íà êîíâåíöèîíàëíîñòòà êàòî âúçãëåä, íà÷èí íà âúçïðèåìàíå è èíòåðïðåòèðàíå íà ïðîñòðàíñòâîòî. Èçêëþ÷åíèå îò òîâà å ñàìî ãåîìåòðèÿòà íà Åâêëèä. Îñíîâíèòå ñè òåîðèòè÷åñêè ïîñòàíîâêè, òîé ñúáèðà â “Íà÷àëà”.  ïðîäúëæåíèå íà äâå õèëÿäè ãîäèíè, ñúçäàäåíàòà îò íåãî ãåîìåòðèÿ ñå ïðèåìà çà èñòèíñêàòà ñúùíîñò íà ïðîñòðàíñòâîòî. Îñíîâíèÿò ìеòîä íà ðàáîòà íà Åâêëèä å ïðîäóêòèâåí è îò òîâà íå å âúçìîæíî âèíàãè äà èìà íà÷èí çà ïðîâåðêà íà èçõîäíèòå ïðåäïîëîæåíèÿ.

Ïðè ðàçðàáîòâàíåòî íà ïðîñòðàíñòâåíàòà ãåîìåòðèÿ, Åâêëèä ñå å îòíàñÿë ñ ïðåíåáðåæåíèå çà ïðàêòè÷åñêàòà é ïðèëîæèìîñò. íî èìåííî òàçè íàñîêà, â ïîñëåäñòâèå ñå ÿâÿâà ïðåäïîñòàâêà çà óñëîâíàòà äîãîâîðåíîñò â îòíîøåíèåòî êúì ïðîñòðàíñòâîòî. Ðàçøèðÿâàíåòî íà êðúãà â òàçè íàñîêà ñå ñâúðçâà ñ ôàêòà, ÷å òî ñå ïðèåìà êàòî ïîñòóëàò, ïîçâîëÿâàù òåõíèöèçèðàíå.

 òàçè âðúçêà, íåêà äà ñå îáîáùè, ÷å êîíâåíöèîíàëíèÿ âúçãëåä ñå áàçèðà íà íàãëåäèòå, êîèòî ñúçäàâà îáåêòèâèðàùàòà òðàäèöèÿ. Íå óñëîæíåíèÿò é ïîäõîä, ðåëàöèîííî ïðåäïîëàãà ôîðìèðàíåòî íà ñúãëàñèå. Íàðåä ñ òîâà, ñëàáèÿò èíòåðåñ êúì èçó÷àâàíåòî íà ïðîñòðàíñòâîòî, íî ïðåäè âñè÷êî âúçìîæíîòî ïðàêòè÷åñêî èçïîëçóâàíå íà óñòàíîâåíîòî, ñà áàçèñíà îñíîâà çà ôîðìèðàíîòî ñúãëàñèå.  òàçè âðúçêà, ìîæå äà ñå ïîñî÷è, ÷å åâêëèäîâàòà ãåîìåòðèÿ å áèëà îñíîâíî ïðèåòà â ïðîäúëæåíèå íà äâå õèëÿäè ãîäèíè.

Ñúùåñòâåíà ñòúïêà êúì êîíâåíöèîíàëíîòî ïðîñòðàíñòâî, òðÿáâà äà ñå îòêðîè óòâúðæäàâàíåòî àâòîíîìíîñòòà íà ðàçóìà.  òàçè âðúçêà ðàáîòè Äåêàðò, ïîëàãàéêè îñíîâèòå íà ñúâðåìåííèÿ ðàöèîíàëèçúì, èçâåæäàéêè ñúìíåíèåòî, êàòî íà÷èí íà ìèñëåíå. Ñúùåâðåìåííî, çà Äåêàðò å ÿñíà è îò÷åòëèâà ïðåäñòàâàòà çà ïðîòÿæíîñòòà, êàòî ñúòâîðåíà ñóáñòàíöèÿ. Ïî òîçè íà÷èí, ÷îâåêúò âúîáùå ñå ïîñòàâÿ ñïðÿìî ïðîñòðàíñòâîòî òàêà, ÷å äà îñòàíå ðàäèêàëíîòî ìó îâëàäÿâàíå.Òîâà ðåëàöèîííî ñå ñâúðçâà è ñ “èçïîëçóâàíåòî íà êîîðäèíàòè, ñèðå÷, îïðåäåëÿíåòî íà òî÷êàòà â ðàâíèíà-òà ïîñðåäñòâîì ðàçñòîÿíèÿòà, íà êîèòî îòñòîè îò äâå ïîñòîÿííè ïðàâè ëèíèè”107

Конвенциализирането на пространството, като общоприет възглед, през 16 и 17 век, се подпомага от възприемането и свързването му с бога. Ето пример от трудовете на Спиноза: “Пространството е атрибут на бога, или бог е пространствено нещо”..108

С разширяването íàó÷íèÿò êðúãîçîð трайно се налага конвенционализма вотношението към пространството. Съществен е приносът на Нютон , за когото то е абсолютно.. Çà íåãî, òî å ñúñòàâåíî îò òî÷êè. Ñúùåâðåìåííî, òîé óòâúðæäàâà åäèí ðàäèêàëåí âúçãëåä - Çåìÿòà å ìàëêà, à àñòðîíîìè÷íèòå ðàçñòîÿíèÿ ñà íåîáÿòíè.

×ðåç Íþòîí ñå ïîñòèãà ïúëíî óòâúðæäàâàíå íà íàóêàòà. Íî òðÿáâà äà ñå îòáåëåæè, ÷å òîâà å ïúò íà ðàçøèðÿâàíå íà îáåêòèâíèÿ ïîäõîä. Äî 17 âåê íåéíèòå ñèìâîëè ñà óíèâåðñàëíè çíàöè, êîèòî ñå îòíàñÿò äî îïèñàíèåòî. Ñëåä òîçè âåê, òå ñå ñâúðçâàò è ñà èçðàç íà îòíîøåíèÿ.

Приносът на Нютон в научното интерпретиране на пространството, и в този смисъл като конвенционално, общоприето, намира израз в трите закона на динамиката. Те са в основата на класическата механика, която интерпретира пространството като съставено от точки. Трябва да се подчертае, че формулирайки тези закони се определя нов аспект в схващането за мястото на човека във Вселената.

Ïúðâèÿò, êîéòî çàäàâà íîâî îòíîøåíèå è ïî òîçè íà÷èí ñå ÿâÿâà ðàçëè÷íî îò óñòàíîâåíàòà êîíâåíöèîíàëíîñò, å Ëàéáíèö. Âàæíîòî, ñ êîåòî òîé äîïðèíàñÿ ñå ñâúðçâà ñ ïîñòàâÿíåòî íà âúïðîñà çà ôèçè÷åñêîòî ïðîñòðàíñòâî è íåãîâîòî âúçïðèåìàíå. Ñ îòãîâîðà íà òîçè âúïðîñ, ñå î÷åðòàâà íàñîêàòà çà ðàçãëåæäàíèÿ ïðåõîä îò êîíâåíöèîíàëíî êúì îòíîñèòåëíî ïðîñòðàíñòâî.

В учението си Лайбниц утвърждава множество възможни светове. Тяхната възможност се основава дотолкова, доколкото не противоречат на логическите закони. Затова, пространството може да бъде нереално за физиката, но да има реално съответствие в организацията на монадите, които отразяват гледната точка в зовисимост от триизмерният им ред.

Лайбниц преутвърждава логиката, като основа на метафизиката. Неизбежно продължение на цялостният му труд е създаването на математическата логика. За жалост, този си труд, той не е публикувал. Едва 150 години след това има сродни публикации. Подчертаването на това е важно, защото прехода от конвенционално към относително пространство би се осъществил и по-рано.

В този преход значително място заема Кант. Той формира нов критически възглед за пространството различен от емпиричният подход. По този начин пространственият проблем се обособява като иманентен проблем на културата. За това спомага извършеният преход от обективния му характер към интронирането му в структурите на субективността. Това като условие, да се релавитизира в различни аспекти, формира нова културно-детерминирана форма – относителната.

От своя страна, тази насока неизбежно налага различни интерпретации. Една от тях е на мултипликацията. При нея, в гънката се вмества обема, като “към малкото или голямото, гънката позволява да се премине от мястото към пространството”.109

Френският автор М.Сер, определя гънката, като зародиш на формата. И в тази връзка, самият Лайбниц, трябва да се приеме като първопроходник към безкрайно малкият зародиш на формата. Всичко това потварждава насоката на анализа в тази работа. И като обобщение може да се изведе следното: - Основите на конвенционализма, предполагат последващата относителна интерпретация; самата форма насочва към начина на познание на пространството.

Çàòîâà, íåêà âíèìàíèåòî ñå íàñî÷è êúì òåîðеòè÷íàòà îáîñíîâêà íà êîíâåíöèîíàëèçìà. Èìåòî íà Ïîàíêàðå ñå ñâúðçâà ñ íåãî. Íî, ìàêàð ÷å ïðàâè òåîðåòè÷åñêàòà ìó îáîñíîâêà â êðàÿ íà ìèíàëèÿ è íà÷àëîòî íà íàøèÿ âåê, êîíâåíöèîíàëèçìà íàìàëÿâà çíà÷åíèåòî ñè. Êàòî îñíîâíà ïðåäïîñòàâêà çà òîâà, ñå ÿâÿâà è íàìàëÿâàíå çíà÷åíèåòî íà îáåêòèâíàòà äóõîâíà òðàäèöèÿ êúì ïðîñòðàíñòâîòî. Ñàìèÿò Ïîàíêàðå îïðåäåëÿ, ÷å ïðèíöèïèòå íà ôèçèêàòà ñà ñâîáîäíè äîïóñêàíèÿ íà äóõà. Òàçè íèòî èñòèííîñò, íèòî íåèñòèííîñò, å åäíî óäîáíî ïîñòðîåíèå, ñúãëàñóâàíî ñ îïèòà. Òîçè íåãîâ âúçãëåä ñå îòëè÷àâà è ñ àíòèìåõàíèñòè÷íà è àíòèìàòåðèàëèñòè÷íà íàãëàñà.

Íàðåä ñ Ïîàíêàðå, â ïðåõîäà îò êîíâåíöèîíàëèçúì êúì îòíîñèòåëíîñò, òðÿáâà äà ñå îòêðîè è Ïàëàäè. Òîé æèâåå è ðàáîòè ïî÷òè ïî ñúùîòî âðåìå, êàêòî è Ïîàíêàðå. Èçäàâà “Íîâà òåîðèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî è âðåìåòî”.  íåÿ, îñíîâíîòî å, ÷å ïðîñòðàíñòâîòî ñå îïðåäåëÿ ñ òðèîñíàòà êîîðäèíàòíà ñèñòåìà, êîÿòî ñå äâèæè ïî ÷åòâúðòàòà îñ - âðåìåòî. Ïî òîçè íà÷èí, ïðîñòðàíñòâîòî “ïðîòè÷à”.

Òîâà ìîæå äà ñå îïðåäåëè, êàòî î÷åðòàâàíå êîíòóðà íà äâèæåíèå, êúì îòíîñèòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî è âðåìåòî. Àéíùàéíîâàòà òåîðèÿ íà îòíîñèòåëíîñòòà îòõâúðëÿ Íþòîíîâîòî àáñîëþòíî ïðîñòðàíñòâî è îïðåäåëÿ îòíîñèòåëíîñòòà íà ïðîñòðàíñòâåíèòå êîîðäèíàòè. “Èñòèíñêîòî, ðåâîëþöèîííî ñúäúðæàíèå íà òåîðèÿòà íà Àéíùàéí, ñå ñúñòîè â òîâà, ÷å òÿ îòõâúðëÿ îáåêòèâíèÿò õàðàêòåð íà ïðîñòðàíñòâåíî-âðåìåâèòå êîîðäèíàòíè ñèñòåìè”.108

Ïî òîçè íà÷èí, îòíîñèòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ çàäàâà ïðîáëåìà çà ïðîñòðàíñòâîòî, êàòî ïðîáëåì çà ñóáåêòà è ïðåäè âñè÷êî çà åçèêà. Êàòî òàêúâ ïðîáëåì, òîé ñå çàäàâà îò îïðåäåëÿíå äèíàìè÷íîñòòà íà îòíîøåíèÿòà, êàêâèòî òðóäíî ìîæå äà ñå îïðåäåëÿò ïðè ñòàòè÷íèÿ, ãåîìåòðè÷åí êîíöåïò íà ïðîñòðàíñòâîòî.

Îòíîñèòåëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ, îïðåäåëÿ ïðîñòðàíñòâîòî êàòî ïîëå íà âçàèìîäåéñòâèÿ è ñúîòíîøåíèÿ. Â òàçè âðúçêà, Àéíùàéí ôîðìèðà è åäíî óðàâíåíèå çà èçêðèâåíîòî ïðîñòðàíñòâî è ðàçïðåäåëåíèåòî íà ìàòåðèÿòà â íåãî. Òàêà ìîæå äà ñå îïðåäåëè ñòðóêòóðàòà íà öÿëàòà Âñåëåíà, ïðè êîåòî âðåìåòî íå ñå îòäåëÿ îò ïðîñòðàíñòâîòî.

Ïîñðåäñòâîì òåîðèÿòà íà îòíîñèòåëíîñòòà, ñå îìàëîâàæàâà êàòåãîðèàëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî, â êîíòåêñòà íà àáñîëþòíîñò è ñàìîñòîÿòåëíîñò. Äîñòèãàéêè äî òîçè èçâîä, íåêà äà ñå âúðíåì êúì íà÷àëîòî, òîâà ñ êîåòî çàïî÷íàõìå. Çà çàïàäíàòà äóõîâíà òðàäèöèÿ å áèë íåîáõîäèì ïåðèîä, ïîâå÷å îò äâå õèëÿäè ãîäèíè, çà äà îñúùåñòâè ïðåõîäà îò êîíâåíöèîíàëíî êúì îòíîñèòåëíî ïðîñòðàíñòâî. À, åòî êàêâî îòáåëÿçâà åäèí èçòî÷åí ìèñëèòåë, íå ðàçëè÷àâàù ñå îò òîâà êîåòî áå ïîñî÷åíî â íà÷àëîòî: “Çà äà ñå ðàçáåðå, íàé-äîáðå å äà ñå òâúðäè, ÷å èñòèíàòà èìà ñâîÿ áåçêðàéíîñò, íåèñòèíàòà ñúùî èìà ñâîÿ áåçêðàéíîñò”.109

Посредством научните достижения “преоткритата” относителност формира своебразна опозиция на абстрактното пространство на класическата физика., Като резултат, относителната интерпретация в съвремието дълбоко е проникнала във всички сфери на духовния живот. Ето пример, в подкрепа на това: “Главното и най-вече силно следствие в картината на света, става наблюдаваното екстраординарно /външно порядъково/ поведение на ентропията на света, която пронизва целият наш всекидневен опит и ние сме склонни да го считаме само по себе си разбиращо се”. 110

В началото, относителната интерпретация на пространството е интелектуално озадачаваща, но днес, когато теорията на относителността е “напълно завършена теория “, е работен инструмент за астрофизичната наука, в практическите дейности за навигация и др.

 òîâà íîâî îòíîñèòåëíî èíòåðïðåòèðàíå íà ïðîñòðàíñòâîòî, ñàìàòà ìèñëîâíî-äèñêóðñèâíà äóõîâíà òðàäèöèÿ ñå ðàçâèâà ñ âðåìåòî. Ñàìîòî îïðåäåëÿíå íà êîìïîíåíòèòå íå å åäíà ïðè÷èííî-ñëåäñòâåíà âðúçêà, ñ èçêëþ÷åíèå íà îãðàíè÷åíî ñâåòîâúçïðèÿòèå. Ïðè îáîáùàâàùèÿò ïîãëåä, ñ èç÷åçâàíåòî íà ïðè÷èííàòà çàâèñè-ìîñò, ñå ïðåìàõâà è íàïðàâëåíèåòî íà âðåìåòî. Îò ñâîÿ ñòðàíà, âñè÷êî òîâà ïðåäîïðåäåëè, ðàçâèòèåòî íà íîâè êëîíîâå íà ïîçíàíèåòî â íàøèÿ âåê.

Îòíîñèòåëíàòà íàñîêà íà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî, íåèçáåæíî íàëîæè íîâ âúçãëåä çà íåãî. Ïî òîçè íà÷èí ñå ôîðìèðà íîâ ìîäåë, íàìåðèë òðàåí èçðàç â êóëòóðàòà.  òàçè âðúçêà, òîçè ìîäåë ìîæå äà ñå îïðåäåëè êàòî îñâîáîæäåíèå îò îáåêòèâíàòà òðàäèöèÿ è ïðåìèíàâàíåòî ìó êúì ñèìâîëíàòà äóõîâíà òðàäèöèÿ.

Ðàçãëåäàíèÿò ïðåõîä ïðåäèñïîíèðà è âúòðåøíè ðàçëèêè â èíòåðïðåòèðàíåòî è ðàçáèðàíåòî íà êóëòóðàòà. Ïðèåòîòî îïðåäåëåíèå çà íåÿ, êàòî ñúçäàâàùà ìîäåëè íà è çà ïîâåäåíèå è ïðèñú-ùîòî é ñâúðçâàíå ñ êîíâåíöèîíàëíàòà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî. íåéíîòî ðàçãðúùàíå â òàçè íàñîêà ñòàâà ïîñðåäñòâîì îáðàçà, íàãëåäà è ãåîìåòðèçèðàíàòà ôîðìà. Íî ñàìîòî ïðåìèíà-âàíå êúì îòíîñèòåëíà èíòåðïðåòàöèÿ íà ïðîñòðàíñòâîòî äàâà âúçìîæíîñò êóëòóðàòà äà ñå îïðåäåëè è èíòåðïðåòèðà â êîíòåêñòà íà ôóíêöèîíàëíî-ðåëàöèîííîòî ìèñëåíå. Òàçè íàñîêà ñå çàñòúïâà è îáîñíîâàâà îò Å.Êàñèðåð. Ïî òîçè íà÷èí ìîæå äà ñå íàïðàâè èçâîäà, ÷å è â ñàìàòà êóëòóðà ñå îñúùåñòâÿâà ïðåõîä îò îáðàçíî-ïðåäìåòíîòî êúì íåîáðàçíîòî-ôóíêöèîíàëíî èíòåðïðåòèðàíå íà êóëòóðàòà. Ïî òîçè íà÷èí, ÿñíî ñå îòêðîÿâà, ÷å ïðîáëåìът íà ïðîñòðàíñòâîòî íàìèðà èçðàç è â êóëòóðîëîгичен àñïåêò - ïðîñòðàíсòâåíèÿò ïðîáëåì, å ïðîáëåì íà êóëòóðàòà.





Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


База данных защищена авторским правом ©obuch.info 2019
отнасят до администрацията

    Начална страница